Wie schrijft ons nieuws nog: de journalist of de machine?
AI in de journalistiek is geen probleem. Het gebrek aan transparantie kan dat wel worden.
Hoeveel van wat wij dagelijks in onze kranten lezen, is nog het resultaat van journalistiek werk door mensen? En hoeveel wordt geschreven, herschreven of samengesteld met behulp van artificiële intelligentie?
We weten het niet. Er zijn geen betrouwbare algemene cijfers die aantonen welk percentage van de Vlaamse berichtgeving door AI wordt geproduceerd. Toch is de vraag relevanter dan ooit.
Krantenredacties kunnen AI gebruiken om artikels te schrijven, bestaande teksten te herschrijven, informatie samen te vatten en nieuws sneller te publiceren. Dat kan tijd besparen en de journalistiek efficiënter maken. Daar is op zich niets mis mee.
Maar er is een fundamenteel verschil tussen technologie die een journalist ondersteunt en technologie die het journalistieke werk grotendeels overneemt.
Een overtuigend geschreven artikel is nog geen betrouwbaar nieuwsbericht.
De geloofwaardigheid van een krant berust op onderzoek, bronverificatie, kritische vragen en menselijke verantwoordelijkheid. Wanneer AI een steeds grotere rol speelt in de nieuwsproductie, moet de lezer erop kunnen vertrouwen dat die journalistieke waarden overeind blijven.
Moet een krant vermelden dat AI werd gebruikt?
Een krant hoeft niet noodzakelijk bij ieder artikel te vermelden dat AI werd gebruikt. Voor elke vorm van AI-ondersteuning bestaat niet automatisch een algemene wettelijke meldingsplicht. De toepasselijke verplichtingen hangen af van de concrete toepassing en het juridische kader.
Toch verdient de vraag meer aandacht.
Er is immers een wezenlijk verschil tussen een journalist die AI gebruikt om een interview uit te schrijven, spelling te controleren of zijn eigen tekst te verbeteren, en een systeem dat grotendeels zelfstandig een volledig nieuwsartikel produceert.
Hetzelfde onderscheid geldt voor een auteur die zelf een non-fictieboek schrijft en AI gebruikt als een verbeterde, ouderwetse typemachine. De ideeën, inzichten, inhoud en redenering blijven van de auteur. AI helpt om die beter te formuleren.
Het gaat dus niet om de vraag óf AI wordt gebruikt, maar om de rol die de technologie speelt en de menselijke verantwoordelijkheid voor het eindresultaat.
Wanneer AI een artikel grotendeels genereert, lijkt het mij redelijk dat de lezer daarover duidelijkheid kan krijgen. Niet om technologie te verbieden, maar om het vertrouwen in de journalistiek te beschermen.
De naam van een krant wekt immers de verwachting dat de informatie zorgvuldig is onderzocht en gecontroleerd. Als de manier waarop nieuws tot stand komt sterk verandert, mogen we ons afvragen hoe die kwaliteitsgarantie wordt gewaarborgd.
Meer artikels, maar ook meer journalistiek?
AI maakt het mogelijk om sneller en op grotere schaal teksten te produceren. Dat kan nuttig zijn, maar het roept ook vragen op.
Wat gebeurt er wanneer de hoeveelheid gepubliceerde artikels belangrijker wordt dan de diepgang van het onderzoek? Wanneer snelheid het wint van verificatie? Of wanneer verschillende versies van dezelfde informatie verschijnen en de indruk wekken dat er meer onafhankelijk journalistiek werk is verricht dan werkelijk het geval is?
Meer publicaties betekenen niet noodzakelijk meer kennis. En een tekst die professioneel klinkt, is niet automatisch feitelijk correct.
AI kan fouten maken, context verliezen en onjuiste informatie overtuigend presenteren. Daarom blijft menselijke controle essentieel, zeker bij gevoelige onderwerpen zoals politiek, economie, gezondheid en justitie.
De vraag is niet of kranten AI mogen gebruiken. De vraag is of ze voldoende blijven investeren in de mensen die nieuws onderzoeken, controleren en in de juiste context plaatsen.
Wie bezit het artikel en wie wordt betaald?
Er is nog een andere vraag die in dit debat te weinig aandacht krijgt: wie bezit de rechten op journalistieke teksten wanneer die worden hergebruikt of ingezet om AI-systemen te trainen?
Journalisten investeren kennis, tijd en ervaring in hun werk. Uitgevers kunnen bepaalde exploitatierrechten bezitten en technologiebedrijven kunnen economische waarde halen uit bestaande journalistieke inhoud.
Maar ontvangt de oorspronkelijke maker daarvoor een billijke vergoeding? En wat gebeurt er wanneer AI-systemen teksten produceren die het werk van journalisten vervangen?
In België hangen de auteursrechten op journalistieke teksten onder meer af van de toepasselijke wetgeving, de arbeidsrelatie en de contractuele afspraken. Een uitgever bezit niet automatisch onbeperkt alle rechten op elk artikel. Ook het gebruik van teksten voor AI-training kan juridische vragen oproepen die afhankelijk zijn van de concrete omstandigheden.
Niet elk hergebruik geeft automatisch recht op een afzonderlijke vergoeding. Juist daarom zijn duidelijke afspraken over auteursrechten, AI-training en vergoedingen noodzakelijk.
Als journalistieke inhoud economische waarde creëert, mogen we dan niet verwachten dat ook de rechten en belangen van de oorspronkelijke makers ernstig worden genomen?
Deze discussie gaat niet alleen over technologie. Ze gaat ook over de toekomst van het journalistieke beroep, de leefbaarheid van redacties en de verdeling van economische waarde.
Persvrijheid betekent ook verantwoordelijkheid
Kranten moeten vrij kunnen schrijven, onderzoeken en publiceren zonder censuur of ongeoorloofde inmenging. Transparantie mag nooit een instrument worden om journalisten te controleren of kritische berichtgeving te beperken.
Maar persvrijheid ontslaat uitgevers niet van hun verantwoordelijkheid tegenover de lezer.
De oplossing is niet om AI uit redacties te bannen. Wel moeten redacties zorgen voor menselijke controle, betrouwbare bronnen en duidelijke verantwoordelijkheid voor wat wordt gepubliceerd.
Daarbij lijkt een evenwichtig beleid aangewezen: beperkte redactionele ondersteuning hoeft niet op dezelfde manier te worden behandeld als een artikel dat grotendeels automatisch wordt gegenereerd. De lezer moet vooral kunnen vertrouwen op de kwaliteit van de informatie en de verantwoordelijkheid van de redactie.
De naam van een krant is immers meer dan een merk. Ze staat voor een belofte van kwaliteit, onafhankelijkheid en betrouwbaarheid.
Wie bewaakt de geloofwaardigheid van onze kranten?
Ik heb geen bezwaar tegen het gebruik van AI. Integendeel, de mogelijkheden zijn enorm. Technologie kan journalisten ondersteunen, informatie toegankelijker maken en bepaalde werkzaamheden efficiënter uitvoeren.
Maar technologische vooruitgang mag nooit een excuus worden om de journalistieke verantwoordelijkheid uit te hollen.
We moeten daarom blijven vragen wie schrijft, wie controleert, wie de rechten bezit en wie de economische waarde ontvangt. Niet om innovatie tegen te houden, maar om ervoor te zorgen dat die innovatie de journalistiek versterkt in plaats van verzwakt.
De centrale vraag is niet of AI mag schrijven, maar wie verantwoordelijk blijft voor wat we lezen.
Als we niet meer weten hoe nieuws tot stand komt, wie de feiten controleert en hoe journalistiek werk wordt vergoed, dreigt het vertrouwen waarop onafhankelijke journalistiek steunt langzaam af te brokkelen.
En dat vertrouwen is van onschatbare waarde. Kranten vervullen een essentiële rol in onze democratie door informatie te onderzoeken, machthebbers kritisch te volgen en burgers in staat te stellen zich een eigen mening te vormen.
AI kan daarbij een hulpmiddel zijn. Maar geloofwaardigheid ontstaat niet vanzelf uit een algoritme. Ze moet elke dag opnieuw worden verdiend.
Want uiteindelijk is niet de technologie de bewaker van onze democratie. Het is de onafhankelijke journalistiek die haar verantwoordelijkheid blijft opnemen.
Guy Orens